ولى در عين حال احتمال طرف ديگر از ميان نمىرود . نام اين حالت قضايى ذهن ظن و گمان است . و اگر قضيه فى حد ذاته روشن باشد يا دليلى كه براى يك طرف اقامه شده است به نحوى باشد كه احتمال طرف ديگر را ريشه كن كند ، طبعاً ذهن حالت قرار و طمأنينه و آرامش مطلق نسبت به يك طرف پيدا مىكند . نام اين حالت قضايى ذهن علم و يقين است . اين حالات در دستگاه ادراكى و فكرى بشر هست . هركسى قطعاً نسبت به بعضى امور يقين دارد و نسبت به بعضى ظن و نسبت به بعضى شك . اكنون بايد ببينيم كه دستگاه عقل و ترازوى فكر بشر كه اين حالات مختلف و گوناگون را پيدا مىكند به موجب چه علل و اسبابى است . آنچه مسلم و بديهى است اين است كه بدون موجب و علت نيست . بحث در اطراف اين مطلب كه چرا بدون علت نيست و همچنين بحث در اطراف اينكه سنديت اين حالات از نظر واقع بينى چقدر است ، از حدود اين درس خارج است . ما در اصول فلسفه مشروحاً دربارهء اين مطالب بحث كرده‌ايم . اينجا همين قدر بايد بدانيم كه شك در موردى پيدا مىشود كه قرينه و دليلى اصلًا در كار نباشد يا قرينه و دليل دو طرف مساوى است . و اما ظن در موردى پيدا مىشود كه قرائن فقط براى يك طرف موجود است اما آن قرائن به حد دليل كافى نمىرسد . ولى يقين در موردى است كه يا خود قضيه فى حد ذاته روشن است و ذهن رابطهء موضوع و محمول را از خود آنها مىيابد و به اصطلاح بديهى اوّلى است ( 1 ) و يا دليل يك طرف از نقطه نظر احتمال مخالف ، ريشه كن كننده است . راهبرى صحيح عقل مستلزم اين است كه در مواردى كه قرائن در كار هست اما دليل در كار نيست ، انسان در آنجا توقف كند و رأى جزمى صادر نكند . اما آيا انسان هميشه اينچنين است كه اگر دليل كافى در دست نداشت توقف مىكند ؟ متأسفانه اينطور نيست . بسيار

--> ( 1 ) تحقيق تفصيلى اين مطالب را از كتب منطق و فلسفه بايد جستجو كرد .